Konstitusiya Məhkəməsindən yeni şərh: hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması xarici hüquqi şəxslərə də aiddir

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi 31 mart 2026-cı il tarixli qərarı ilə vergi borclarına görə ölkədən çıxışa qoyulan məhdudiyyətlərlə bağlı mühüm bir qərar qəbul edərək, "hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbəri" anlayışına genişləndirilmiş şərh vermişdir.

Vergi Məcəlləsi və Mülki Prosessual Məcəllənin müvafiq maddələrinin ölkədən getmək hüququnun məhdudlaşdırılması ilə bağlı vergi ödəyicisi olan fiziki şəxslər və ya hüquqi şəxslərin icra orqanının rəhbəri anlayışlarına istinad etməsi “hüquqi şəxs” anlayışının bu maddələrin məqsədləri üçün tətbiqi zamanı təcrübədə fikir ayrılıqlarına səbəb olmuşdur. 

Lakin Konstitusiya Məhkəməsinin yeni qərarı ilə xarici hüquqi şəxslərin Azərbaycan Respublikasındakı filial və nümayəndəliklərinin rəhbərləri də artıq bu məhdudiyyətin subyekti hesab olunur və vergi, sosial sığorta, icbari tibbi sığorta və işsizlikdən sığorta haqları üzrə borclara görə məhkəmə qərarı ilə ölkədən getmək hüquqları müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər. 

Məhkəmənin mövqeyinə əsasən, normanın məqsədinə görə təfsiri “hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbəri” anlayışına münasibətdə aşağıdakı səbəblərdən xarici hüquqi şəxsin filial və ya nümayəndəliklərinin rəhbərlərini də əhatə edir:

• Azərbaycan Respublikasının ərazisində vergi məqsədləri üçün faktiki olaraq eynilə hüquqi şəxs kimi fəaliyyət göstərməsi
• məsul işçilərin qurumun yerli hüquqi şəxslər üçün müəyyən edilmiş müvafiq vergi və uçot qaydalarına tabe olması
• xarici filial və nümayəndəliklərin rəhbərlərinə fərqli rəftarın göstərilməsi bərabərlik prinsipinin pozulmasına səbəb olması
• xarici şirkətlərin idarəetmə mərkəzləri ölkə kənarında olduğundan, Azərbaycan daxilində vergi öhdəliklərinin icrasına görə birbaşa və faktiki məsuliyyət məhz yerli müəssisənin rəhbərinin üzərinə düşməsi
• Vergi Məcəlləsinin 13.2.39-cu maddəsi ilə müəssisələr anlayışı həmçinin xarici hüquqi şəxslərin filialları və ya daimi nümayəndəliklərini də əhatə etməsi

Konstitusiya Məhkəməsi həmçinin, müvafiq məsələyə baxılarkən dövlət orqanları tərəfindən sübutların araşdırılması, alternativ tədbirlərin tətbiqinin mümkünlüyü və tətbiq edilən məhdudiyyətin gözlənilən nəticəyə mütənasibliyi qiymətləndirilməsi və belə tədbirin tətbiqi şəxsin hüquqlarının lüzumsuz məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarmamalı olmasını qeyd etmişdir.