Bu məqalədə Azərbaycanda xarici məhkəmə qərarlarının və arbitraj qərarlarının tanınması və icrasının hüquqi əsaslarını, habelə icra prosesi zamanı nəzərə alınmalı olan bir sıra praktiki məsələləri izah edirik.
Azərbaycanda xarici məhkəmə qətnamələrinin və arbitraj qərarlarının tanınması və icrası yerli qanunvericilik və beynəlxalq konvensiyaların məcmusu ilə tənzimlənir. Tətbiq edilən hüquqi çərçivə nisbətən sadə olsa da, praktik problemlər ərizənin hazırlanmasından və müvafiq prosessual yolun seçilməsindən tutmuş qarşılıqlılıq, dövlət suverenliyi və müvəqqəti müdafiə ilə bağlı məsələlərin həllinə qədər prosesin, demək olar, hər bir mərhələsində yarana bilər.
Xarici məhkəmə qətnamələrinin tanınması və icrası əsasən Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi (bundan sonra – “MPM”) ilə tənzimlənir. MPM-ə əsasən, xarici məhkəmə qətnamələri Azərbaycanda Azərbaycan qanunvericiliyində, Azərbaycanın tərəfdar olduğu beynəlxalq müqavilədə nəzərdə tutulduqda və ya qarşılıqlı anlaşma əsasında tanınmalı və icra olunmalıdır.
MPM-ə uyğun olaraq, xarici arbitraj qərarlarına Azərbaycan Respublikasının “Arbitraj haqqında” Qanunu (2023) kimi ayrıca və daha çox arbitrajın xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmış çərçivə tətbiq olunur. Azərbaycan həmçinin 1958-ci il tarixli “Xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası haqqında” Konvensiyaya (bundan sonra – “Nyu-York Konvensiyası”) 29 fevral 2000-ci ildə qoşulmuşdur və Konvensiya Azərbaycan üçün 29 may 2000-ci ildə qüvvəyə minmişdir.
Bu fərq mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xarici məhkəmə qətnamələrinə da, arbitraj qərarlarına da Ali Məhkəmə tərəfindən baxılsa da, imtina əsasları və bəzi prosessual tələblər eyni deyil.
Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi xarici məhkəmə qətnamələrinin və xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası ilə bağlı ərizələrə baxılması üzrə səlahiyyətli məhkəmə orqanıdır.
Proses ümumilikdə aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:
· Ərizənin və tələb olunan təsdiqedici sənədlərin hazırlanması və təqdim edilməsi;
· Ali Məhkəmə tərəfindən ərizəyə baxılması və bildiriş verilməsi;
· Ərizənin və mövcud etirazların araşdırıldığı məhkəmə iclası;
· Tanınma və icra və ya imtina barədə məhkəmə qərardadının qəbul edilməsi;
· İcraya icazə verildiyi halda, müvafiq icra sənədlərinin səlahiyyətli icra orqanlarına göndərilməsi.
Xarici məhkəmə qətnamələri ilə bağlı praktik məqam: MPM-ə əsasən Ali Məhkəmə səlahiyyətli məhkəmə orqanı olsa da, təqdimetmə prosesində Ədliyyə Nazirliyinin inzibati rolu vardır. Nazirliyin dərc etdiyi təlimata əsasən, ərizələr və təsdiqedici sənədlər Ədliyyə Nazirliyinə təqdim edilir, Nazirlik onların tətbiq edilən tələblərə uyğunluğunu yoxlayır və Ali Məhkəməyə göndərir.
Bu yol praktikada xüsusilə əhəmiyyətlidir. Sənədlərin əvvəldən müəyyən edilmiş inzibati kanal vasitəsilə hazırlanması və təqdim edilməsi sənədlərin formal tələbləri və ya çatışmayan materiallar barədə Ali Məhkəmə ilə Ədliyyə Nazirliyi arasında lüzumsuz yazışmaların qarşısını almağa kömək edə bilər.
Xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası üzrə səlahiyyətli məhkəmə Ali Məhkəmədir, müvəqqəti təminat tədbirlərinin tətbiqi barədə arbitraj məhkəməsinin qərarlarının tanınması və icrası ilə bağlı ərizələr isə Bakı şəhərindəki səlahiyyətli Apellyasiya Məhkəməsinə yönəldilir.
Müddət məhdudiyyətləri mühüm məsələdir və məhkəmə qətnamələri və arbitraj qərarları üçün ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Xarici məhkəmə qətnamələri
MPM-ə əsasən, xarici məhkəmə qətnaməsi Azərbaycanda məcburi icra üçün qanuni qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən üç il ərzində təqdim edilə bilər.
Bu müddəanın ifadəsi məcburi icraya aiddir. O, avtomatik olaraq xarici qətnamələrin hər bir kateqoriyası üçün eyni üç illik məhdudiyyət müddətinin müəyyən edilməsi kimi şərh edilməməlidir, xüsusilə də təbiətinə görə məcburi icra tələb etmədən tanınan qərarlar üçün.
Əsas praktik məqam ondan ibarətdir ki, Ali Məhkəmə bu müddəti, ümumiyyətlə, tanınma və icra prosesinin bütövlüyü kontekstində nəzərdən keçirir. Bəzi hallarda, qanunla müəyyən edilmiş müddət artıq başa çatdıqda, ərizəçi ərizənin əvvəlcə Ali Məhkəməyə müəyyən edilmiş müddət ərzində təqdim edildiyini əsaslandırdıqda, Məhkəmə buna baxmayaraq ərizəni qəbul etmişdir. Bundan əlavə, bir sıra hallarda, tanınma icraatı Ali Məhkəmədə baxılarkən qanunla müəyyən edilmiş müddət başa çatdıqda belə, Məhkəmə tanınmanı təmin etməyə və qərarı Azərbaycanda icra üçün göndərməyə davam etmişdir.
MPM Ali Məhkəmənin tanınma icraatını başa çatdırmalı olduğu ümumi, aydın müəyyən edilmiş müddəti nəzərdə tutmur. Nəticə etibarilə, faktiki müddət işin hallarından, sənədlərin tamlığından, bildirişlərin çatdırılmasından və tərəflər tərəfindən irəli sürülən etirazlardan asılı ola bilər.
Xarici arbitraj qərarları
Xarici arbitraj qərarlarına münasibətdə fərqli yanaşma tətbiq olunur. Xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası üçün konkret qanunvericilik müddəti müəyyən edilmişdir. Xarici arbitraj qərarının tanınması və icrası barədə ərizəyə Ali Məhkəmə tərəfindən məhkəməyə daxil olduğu tarixdən etibarən üç ay ərzində baxılmalıdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu qanunvericilik müddəti ərizəyə Ali Məhkəmə tərəfindən baxılmasına aiddir və qərarın Azərbaycan icra orqanları tərəfindən sonrakı icrasını əhatə etmir.
Azərbaycanda tanınma və icra icraatına əhəmiyyətli təsir göstərə bilən iki məsələ qarşılıqlılıq və dövlət suverenliyidir. Lakin tətbiq edilən qaydalar xarici məhkəmə qətnamələri ilə xarici arbitraj qərarları arasında fərqlənir.
Qarşılıqlılıq
Xarici məhkəmə qətnamələri müvafiq hüquqi tələblər, o cümlədən qarşılıqlılığın mövcudluğu təmin edildikdə Azərbaycanda tanına və icra oluna bilər. Tanınma və icra bu, Azərbaycan qanunvericiliyində, Azərbaycanın tərəfdar olduğu beynəlxalq müqavilədə nəzərdə tutulduqda və ya qarşılıqlı anlaşma əsasında həyata keçirilə bilər. Xarici məhkəmə qətnamələri Azərbaycan qanunvericiliyinə və ya hüquq qaydasına zidd olmadıqda və qarşılıqlılıq təmin edildikdə tanına və icra oluna bilər.
Mühüm odur ki, Azərbaycan ilə mənşə ölkəsi arasında ikitərəfli müqavilənin olmaması özlüyündə xarici məhkəmə qətnaməsinin tanına bilməməsi anlamına gəlmir. Qarşılıqlılıq müvafiq xarici yurisdiksiyada Azərbaycan məhkəmə qətnamələrinə münasibətin sübutu və ya digər müvafiq hüquqi əsaslarla müəyyən edilə bilər.
Bununla belə, qarşılıqlılığın sübut edilməsi praktikada çətinlik yarada bilər, xüsusilə müvafiq ölkədə Azərbaycan məhkəmə qətnamələrinin tanınması üzrə məhdud təcrübənin olduğu və ya heç bir müəyyən edilmiş təcrübənin olmadığı, yaxud Azərbaycan məhkəmə qətnamələrinin qeydləri həmin ölkə tərəfindən tanınmadıqda.
Xarici arbitraj qərarlarına münasibətdə fərqli yanaşma tətbiq olunur. Onların tanınması və icrası 1958-ci il Nyu-York Konvensiyası, Azərbaycanın Arbitraj haqqında Qanunu və MPM ilə tənzimlənir.
Azərbaycanın Nyu-York Konvensiyasına qoşulması I maddənin 3-cü bəndinə əsasən qarşılıqlılıq üzrə çəkincəyə tabedir. Müvafiq olaraq, Konvensiya digər Razılığa gələn Dövlətin ərazisində çıxarılmış arbitraj qərarlarının tanınması və icrasına tətbiq edilir. Bu, Konvensiyanın tərəfi olmayan yurisdiksiyalarda çıxarılmış qərarları qiymətləndirərkən əhəmiyyətli fərqdir.
Dövlət suverenliyi
Tanınma və icradan imtina üçün digər mühüm əsas Azərbaycanın dövlət suverenliyinin qorunmasıdır.
Xarici məhkəmə qətnamələrinə münasibətdə MPM icranın Azərbaycan Respublikasının suverenliyinə və ya Azərbaycan qanunvericiliyinin əsas prinsiplərinə zidd olacağı hallarda məcburi icradan imtinanı nəzərdə tutur. Xarici arbitraj qərarlarına münasibətdə isə tanınma və icranın Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və ya suverenliyinə zidd olacağı hallarda müvafiq imtina əsasını nəzərdə tutur.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının qoşulduğu qarşılıqlı razılaşmalarda müvafiq imtina əsası ictimai qaydaya aiddir, lakin MPM kimi yerli qanunvericilik aktlarında bu, dövlət suverenliyi kimi qəbul edilir.
Praktikada mən elə hallarla rastlaşmışam ki, əlavə məhkəmə icraatları və ya qərarlar – əsas xarici mübahisə ilə müəyyən qədər əlaqəli olanlar – da Azərbaycan məhkəməsinin dövlət suverenliyi üzrə qiymətləndirməsi baxımından əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu onu göstərir ki, məhkəmənin qiymətləndirməsi məhkəmə qətnaməsinin və ya arbitraj qərarının özünün nəticə ifadəsindən kənara çıxa və onun Azərbaycanda tanınmasının daha geniş hallarını və potensial hüquqi nəticələrini nəzərə ala bilər.
Müvafiq olaraq, ərizə hazırlanarkən yalnız məhkəmə qərarını və ya arbitraj qərarını deyil, həm də əsas mübahisənin xarakterini, hər hansı əlaqəli icraatları və tanınmanın və ya icranın Azərbaycanın dövlət suverenliyi ilə bağlı narahatlıqlar yarada biləcəyini qiymətləndirmək məsləhətdir.
Hər bir xarici məhkəmə qətnaməsi və ya arbitraj qərarı Azərbaycanda tanınma və icra üçün mütləq uyğun deyil. Qərarın xarakteri, mübahisənin predmeti və onun tanınmasının hüquqi nəticələri Azərbaycan qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun olaraq qiymətləndirilməlidir.
MPM imtina üçün xüsusi əsaslar müəyyən edir. Tanınma və icradan, digər hallarla yanaşı, qərar qəti və ya icra edilə bilən olmadıqda, cavabdehə müvafiq qaydada bildiriş verilmədikdə, mübahisə Azərbaycan məhkəmələrinin müstəsna yurisdiksiyasına aid olduqda və ya icra Azərbaycanın suverenliyinə və ya əsas hüquqi prinsiplərinə zidd olduqda imtina edilə bilər.
Arbitraj qərarları üzrə tanınma və icradan arbitraj sazişinin etibarsızlığı, bildirişin düzgün verilməməsi, arbitraj sazişinin və ya iddia tələbinin hədlərindən kənara çıxılması, prosessual pozuntular, qərarın ləğv edilməsi və ya dayandırılması, mübahisənin arbitraj qaydasında həll edilə bilməməsi və ya Azərbaycanın Konstitusiyasına və ya suverenliyinə zidd olması da daxil olmaqla, əsaslar üzrə imtina edilə bilər.
Xarici məhkəmə qətnaməsinin dəqiq məzmunu xüsusilə mühümdür.
Məsələn, şəxsi təcrübəmizdən bir halda Ali Məhkəmə tanınmadan imtina etmişdirçünki xarici məhkəmə qətnaməsində bölünməli olan cavabdehin konkret əmlakı kifayət qədər müəyyən edilməmişdi. Xarici məhkəmə qətnaməsi aktivlərin bölünməsinə, əmlakın verilməsinə və ya digər əmlakla bağlı öhdəliklərə aid olduqda, ərizəçi müvafiq aktivlərin açıq və dəqiq müəyyən edildiyinə əmin olmalıdır. Ümumi və ya kifayət qədər konkret olmayan ifadələr tanınma mərhələsində ciddi çətinliklər yarada bilər.
Xarici məhkəmə qətnamələrinin tanınmasında daha çətin praktik məsələlərdən biri müvəqqəti təminat tədbirlərinin mövcudluğudur.
Tanınma icraatı bir neçə ay çəkə bilər və bu müddətdə borclu Azərbaycanda yerləşən aktivləri ötürmək, özgəninkiləşdirmək və ya başqa yolla gizlətmək imkanına malik ola bilər.
MPM adi mülki mühakimə icraatında müvəqqəti təminat tədbirlərinə dair ümumi müddəaları ehtiva edir. Lakin həmin müddəaların xarici məhkəmə qətnamələrinin tanınması və icrası ilə bağlı icraatlara tətbiqi kifayət qədər ətraflı şəkildə açıq tənzimlənməmişdir.
Bu, xarici məhkəmə qətnaməsinin tanınması barədə ərizə ilə əlaqədar tələb oluna bilən müvəqqəti təminat tədbirlərinin prosessual əsasına, vaxtına və əhatə dairəsinə dair qeyri-müəyyənlik yaradır.
Xarici arbitraj icraatlarına münasibətdə fərqli və daha konkret çərçivə tətbiq olunur ki, bu da müvəqqəti təminat tədbirlərinin tətbiqi barədə arbitraj məhkəmələrinin qərarlarının tanınması və icrasına dair əlavə müddəaları nəzərdə tutur. Xüsusilə, MPM indi arbitraj icraatı Azərbaycandan kənarda aparıldıqda da daxil olmaqla, belə ərizələr üçün ayrıca prosessual mexanizm nəzərdə tutur.
Bu, beynəlxalq arbitrajda iştirak edən tərəflər üçün mühüm inkişafdır, çünki xarici arbitraj tribunalları tərəfindən verilmiş müvəqqəti tədbirlərlə əlaqədar Azərbaycan məhkəmələrindən yardım istəmək üçün qanunvericilik əsası yaradır.
Yuxarıda qeyd olunanlara əsasən, Azərbaycanda xarici məhkəmə qətnaməsinin və ya arbitraj qərarının tanınması və icrasını nəzərdən keçirən tərəflər aşağıdakılara xüsusi diqqət yetirməlidirlər:
1. Hüquqi əsası əvvəlcədən qiymətləndirin. Tanınmanın beynəlxalq müqaviləyə, daxili qanunvericiliyə və ya qarşılıqlılığa əsaslanıb-əsaslanmadığını müəyyən edin və hansı konkret hüquqi çərçivənin tətbiq olunduğunu müəyyənləşdirin.
2. Qərarın nəticə hissəsini nəzərdən keçirin. Verilmiş hüquqi müdafiə vasitəsinin aydın, konkret olduğuna və Azərbaycanda icra edilə bilən olduğuna əmin olun. Əmlak mübahisələrində müvafiq aktivləri dəqiq müəyyən edin.
3. Təsdiqedici sənədləri düzgün hazırlayın. Apostil və ya leqallaşdırma tələblərini, tərcümələri və qərarın və ya arbitraj qərarının məcburi, qəti və icra edilə bilən olduğunu, cavabdehə lazımi qaydada bildiriş verildiyini, mübahisənin Azərbaycan məhkəmələrinin müstəsna yurisdiksiyasına aid olmadığını təsdiq edən sübutları yoxlayın
4. Prosessual yolu nəzərə alın. Ərizə Ali Məhkəməyə çatana qədər Ədliyyə Nazirliyinin inzibati rolunu nəzərə alın.
5. Müvəqqəti müdafiə məsələsini erkən mərhələdə həll edin. Tanınma prosesi zamanı Azərbaycandakı aktivlərin risk altında ola biləcəyini nəzərdən keçirin və müvafiq hüquqi mexanizmi müəyyənləşdirin, xüsusilə arbitraj məhkəməsi artıq müvəqqəti təminat tədbirlərinin tətbiqi barədə qərar qəbul etmiş hallarda.
6. Dövlət suverenliyi və qarşılıqlılığı diqqətə alın. Bu məsələlər konkret mənşə ölkəsi, mübahisənin xarakteri və xarici icraatın halları əsasında qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan xarici məhkəmə qətnamələrinin və arbitraj qərarlarının tanınması və icrası üçün hüquqi çərçivə təqdim edir. Lakin uğurlu tanınmaya sırf formal prosedur kimi yanaşılmamalıdır.
Xarici qətnaməın ifadəsi və əhatə dairəsi, onun hüquqi qüvvəsini təsdiq edən sübutlar, tətbiq edilən qarşılıqlılıq tələbləri, dövlət suverenliyi ilə bağlı mülahizələr və müvəqqəti təminat tədbirlərinin mövcudluğu nəticəyə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.
Kreditorlar və beynəlxalq bizneslər üçün bu məsələlərin — ideal halda tanınma icraatına başlanmazdan əvvəl — erkən qiymətləndirilməsi prosessual gecikmələri azaltmağa və Azərbaycanda səmərəli icra perspektivlərini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.
Əlaqəli mütəxəssislər: Orxan Beydiyev | Pəri Qasımlı
Bu Hüquqi Bələdçi Azərbaycanda elektron ticarət qanunvericiliyini ətraflı izah etməklə elektron t...
Hazırki şərh “Caspian Legal Center”in “Müəlliflik hüquqları və bəzi əlaqəli hüquqlar haqqında” Az...
Bu yazıda Azerbaycan’da İş Yeri Açma Şartları: Şirket Kurma, Vergi Kaydı ve İşletme Açma ile ilgi...